Dieser Beitrag ist nur auf Sorbisch verfügbar – Sie können den Text mit dem Online-Übersetzer sotra.app übersetzen lassen.
Rěč mjeńšiny a digitalizacija – wuměna w Šwicarskej
Kak zmóžnimy wužiwanje swojeje rěče tež w digitalnym swěće? Tuta tema zaběra tež druhe mjeńšiny w Europje. Pod hesłom “kumštna inteligenca a mjeńšiny” wotmě so minjeny pjatk a sobotu forum europskich regionow FUEN, tutón raz w Cuira (retoromansce za Chur w Šwicarskej). Retoromanska třěšna organizacija Lia Rumantscha bě nimo FUEN hłowna organizatorka. Ze stron Serbow je so wjednica Rěčneho centruma WITAJ dr. Beata Brězanowa na fachowej wuměnje wobdźěliła.
W srjedźišću lětušeho foruma steješe prašenje, kotre šansy kumštna inteligenca (KI) skića, ale tež, kotre wužadanja wuskutkuje. Za mjeńšinowe rěče móže KI rěčne barjery wottwarić, přełožki polěpšić, bjezbarjernosć spěchować a za małe předewzaća nowe hospodarske móžnosće wutworić. Runočasnje pak wobsteji strach, zo njeje hižo runowahi mjez rěčemi, hdyž rěč mjeńšiny w treningowych datach njeje dosć prezentna. Wosebje mjeńšinowe rěče a wotpowědne perspektiwy a potrjeby při wuwiwanju KI-systemow so hustohdy při wuwiwanju zanjechaja. Tež škit datow, dohladowanje a wuskutki awtomatizacije na dźěłowe wiki hraja hladajo na KI wažnu rólu.
Wosebitosć lětušeho foruma bě interaktiwny charakter: w podlěšenej připołdnišej přestawce móžachu wobdźěleni KI-nałožowanja, hry a projekty organizacijow, kubłanišćow a předewzaćow wuspytać.
Dr. Beata Brězanowa: “Při wšitkich zajimawych nowych aspektach je mi konferenca stare dopóznaće wopodstatniła: wot wšeho spočatka běše zběranje datow rozsudny zakład digitalizacije. Dale wuznamna je tež kwalita datow. Čim lěpje su daty manuelnje přehladane, anotěrowane a systematisce składowane, ćim drohotniše wone su. Tuž měli tež z wotpowědnymi prawami resp. licencami w dalokej měrje za zjawne a njewobmjezowane wužiwanje přistupne być.”
Nimo toho wotmě so sobotu zarjadowanje digidigi. Je to fachowy dźeń retoromanšćiny, kotryž zwjazuje ludźi, kiž so za retoromansku rěč a jeje digitalne wužiwanje zajimuja. Tak wobdźělichu so lětsa rěčni fachowcy, wuwiwarjo a dalši zajimowani. Lia Rumantscha zasadźuje so za zachowanje a spěchowanje retoromanskeje rěče a kultury w Šwicarskej.
Mjez druhim je Not Solivas wuslědki swojeho zakónčaceho masterskeho dźěło předstajił. Wón je pokazał, kak hodźa so rěčne daty zběrać, strukturować a za wědomostne slědźenje wužiwać. Dale předstaji slědźerka dr. Annette Rios (uniwersita Zürich) polěpšenja přełožowanskeho programa “Alas”. Je to darmotny poskitk, kotryž přełožuje mjez němčinu a pjeć retoromanskimi rěčnymi wariantami kaž tež do retoromanskeje spisowneje rěče Rumantsch Grischun. “Alas” funguje kaž serbski přełožowanski program sotra.app po neuronalnym mašinelnym systemje, to rěka, zo zamóže na zakładźe rěčnych datow, teksty z jedneje rěče do druheje přenjesć. Něhdźe 100 000 ludźi rěči jednu z rěčnych wariantow. Wšelakorosć tutych je tež za KI wužadanje.
Mjez přednoškami zetkachu so wobdźělnicy na fachowu wuměnu w dźěłarničkach. Na tym wobdźěleni běchu tež fachowcy za ladinšćinu a friulšćinu. B. Brězanowa: “Wobdźělenje na konferencomaj běše jara wunošne. Rěčna situacija Retoromanow a tež jich postup w digitalizaciji stej našej serbskej we wěstej měrje podobnej. Tohodla sym wjesoła, zo móžach kontakty k fachowcam za kompjuterowu linguistiku nawjazać. Tak je nam bjezposrědna a wosobinska wuměna ze wšelakimi fachowcami Uniwersity Zürich a Fachoweje wysokeje šule Graubünden kaž tež Uniwersity Innsbruck móžna.
Za mjeńšiny je nimo zběranja a hladanja datow dołhodobna strategija wažna. Wuwiće wotpowědnych aplikacijow budźe přez kumštnu inteligencu skerje dźeń a jednoriše. Tohodla je we wěstych padach lěpje, zo dalše wuwiće wočaknjemy, město toho, zo sej na wěstych aplikacijach zuby wukusamy a wjele časa inwestujemy. Myslu při tym na wuwiće chatbotow. Za wuknjenje móža jara wužitne być, ale jenož, hdyž je bjesada běžna a přirodna.”
Foto (Domowina, wotprawa): Andreas Gabriel (generalny sekretar, Lia Rumantscha), Beata Brězanowa (nawodnica Rěčneho centruma WITAJ), Mathias Stuflesser (direktor wotrjada za ladinske kubłanje a kulturu Južny Tirol), Ignacio Pérez Prat (zamołwity za digitalizaciju, Lia Rumantscha), William Cisilino (regionalna agentura za friulšćinu ARLeF)
Dalše fota namakaće na webstronje FUEN: 10th Forum of European Minority Regions - Chur, Switzerland a wotpowědnu zdźělenku FUEN tu: 10. Forum der Europäischen Minderheitenregionen befasst sich mit Künstlicher Intelligenz und Minderheitensprachen
