UNESCO – imaterielne kulturne herbstwo

W lěće 2014 je Němska wjacore serbske nałožki a tradicije do zapiska UNESCO imaterielneho kulturneho herbstwa přiwzała. Z tym so mj. dr. připóznawa angažement Serbow a jich prócowanja, wobchować swoju jónkrótnu kulturnu identitu. Zdobom UNESCO na mjezynarodnej runinje wuznam tutych kulturnych wosebitosćow wuzběhuje.

Hižo 2005 wozjewi UNESCO atlas wohroženych rěčow. W nim je hornjoserbšćinu jako „wohrožena“ rěč zastopnjowana a delnjoserbšćina jako „sylnje wohrožena“.

Lisćina towaršnostnych nałožkow a swjedźenjow Łužiskich Serbow w běhu lěta

Ptači kwas

Póstnicy

Camprowanje

Zapust

Jutrowne nałožki

Chodojtypalenje

Meja

Bože ćěło

Janske jěchanje

Žnjenske nałožki

Hodowne nałožki

Neujahrsbräuche

Ptači kwas

> Braniborska/Sakska

Kóždolětnje 25. januara kwasujetej sroka a hawron, swjeći so “Ptači kwas“. Nałožk wosebje dźěći jara lubuja. Ptački so takrjec pola dźěći podźakuja, zo su je w zymje picowali.
Na předwječoru ptačeho kwasa staja dźěći taler na woknowu desku. Nazajtra nańdu tam potom pječwo we formje ptačka abo hněžka a tež druhe słódkosće.
W pěstowarnjach a šulach dźěći jako ptački předrasćene spěwajo a hrajo swjeća. W mnohich kubłanišćach předstajeja dźěći w katolskej abo tež ewangelskej narodnej drasće serbski kwas.
Z kónca 19. lětstotka je tež wječorny program za dorosćenych kruta tradicija. Mjeztym ju Serbski ludowy ansambl dale wjedźe a zwjeseluje wopytowarjow na wšelakich městnach we Łužicy. Wuměłcy předstajeja kóždolětnje tež wosebity ptačokwasny program za dźěći .

Póstnicy

> Braniborska/Sakska

hlej camprowanje a zapust

Camprowanje

> Braniborska/Sakska

Přewodźani wot hercow ćahnu camprowarjo předrasćeni w rozdźělnych skupinach (młodostni, zmandźeleni, dźěći, mjeztym tež měšane skupiny) dom wot domu. Něhdy běchu kostimy camprowarjow jara specifiske: słomjany mjedwjedź, baćon, jěchar na šumjelu, w Slepjanskej kónčinje tež dwójny čłowjek a jejkowa žona. Mjeztym wuhladamy tež clowny, zwěrjata a druhe kostimy. Camprowarjo sej z hospozu zarejuja a připija. Potom dóstanu jejka a kołbasu, dźensniši dźeń tež pjenjezy za „jědźenje jejkow“ - tak mjenuja rejwanski wječor camprowarjow. Camprowanje wuklinči w mnohich wsach z póstnicami muži a rejwanskim wječorom ženjenych porow. W někotrych wsach du młode žony na póstniske reje w serbskej drasće.

Zapust

> Braniborska

Wot pózdnjeho 19. lětstotka wotměwa so sobotu abo njedźelu po camprowanju w Delnjej Łužicy swjedźenski ćah młodźiny z přewodom hercow. Młode žony noša rejwansku drastu, młodźi mužojo čorny woblek a kłobuk. Na kłobuku abo rewersu je zapustowy kwěćel z papjerjanych kwětkow přičinjeny. Swjedźenski ćah zahaji so z reju na wjesnej žurli. Potom nastaja so młodostni na puć po wsy a wopytaja na př. wjesnjanostu, fararja abo zasłužbnych wjesnjanow. Wšudźe dóstanu něšto do zapustoweje kasy a mały přikusk. Jako dźak zarejuja sej z domjacymi čestne koło a přepodadźa zapustowy kwěćel. Dźeń wuklinči wječor z rejemi, na kotrež su wšitcy wobydlerjo přeprošeni.

Jutrowne nałožki

Wjele jutrownych nałožkow maja swoje korjenje w předkřesćanskich nalětnich wobrjadach (na př. poswjećenje bołminy, žórłow a wohnja, wobjěchanje). Dźensa so někotre nadregionalnje (na př. jutrowne spěwanje, chodźenje po jutrownu wodu, debjenje jutrownych jejkow), druhe regionalnje pěstuja (w Delnjej Łužicy jutrowne wohenje, w Hornjej Łužicy jutrowne třělenje, walki, w katolskim regionje spěwanje při křižach, klepotanje, jutrowne jěchanje).

Jutrowne jeja

> Braniborska/Sakska

Tradicionalnje běchu bohaće debjene jejka (přidatnje k poprjancam abo jutrownym całtam) jutrowny dar za dźěći, předewšěm mótki, něhdy tež za čeledź, fararja, zwóńka abo wučerja a wězo tež jako znamjo přichilnosće a lubosće mjez młodźinu. Hišće dźensa je w někotrych regionach Łužicy z wašnjom, zo sej dźěći swój kmótřiski dar wotewzaja, zwjetša na zelenym štwórtku. Štyri wšelake techniki debjerjo nałožuja – wóskowanje, škrabanje, wužrawanje a z 1980tych lět bosěrowanje. skorpiznje.

Walkowanje

> Braniborska/Sakska

Tule woblubowanu hru předewšěm dźěći w Delnjej Łužicy a w Slepjanskej wokolinje pěstuja. Po kumštnje zapołoženej čarje („walka“) kuleja dźěći warjene, zwjetša barbjene jejka, zo bychu druhe jejko trjechili. W Budyšinje wuwiwaše so walkowanje kónc 19. lětstotka k jejkakulenju, kotrež runaše so nadregionalnemu ludowemu swjedźenjej podobnje hermankej. Budyscy wobydlerjo „suwachu“ warjene jejka, jabłuka abo pječwo niže Hrodźiška stejacym dźěćom dele. Za čas NDR mějachu nałožk za diskriminěrowacy a zakazachu jón w lěće 1960. W lěće 2001 wožiwjeny nałožk je jako „Budyske jejkakulenje“ z mnohimi kulturnymi poskitkami, tež serbskimi, jara woblubowany.

Klepotanje w Chrósćicach, foto: R. Ledźbor

Klepotanje

> Sakska

Wot swjateje hodźiny zeleny štwórtk mjelča w katolskej Łužicy zwony. W mnohich wsach chodźa hólcy a holcy ćichi pjatk a sobotu rano, připołdnju a wječor z drjewjanymi klepotawkami po wsy a modla so před swjećatkami a křižemi. Po puću wótře klepotaja, zo bychu wšitkich wěriwych na rozpominanje a modlitwu přeprosyli.

Jutrowne třělenje

> Sakska

Harowanje w jutrownej nocy dyrbješe złych duchow wućěrić a bě předewšěm w 19. lětstotku jara rozšěrjene. Dźensa je trělenje a praskotanje nimale jenož hišće w južnym dźělu Hornjeje Łužicy z wašnjom.

Jutrowne spěwanje

> Braniborska/Sakska

Spěwanje pasionskich spěwow w pasionskim času a jutrownych kěrlušow w jutrownej nocy bě hač do 1950/ 60tych lět pola ewangelskich Serbow jara rozšěrjene. Holcy z přaznych zhromadźenstwow podachu so štyri tydźenje do jutrow pasionske spěwy spěwajo po wsy a wokoło honow. Spěwanje měješe swój wjeršk ćichi pjatk a zakónči so při schadźenju słónca jutrońčku z jutrownymi spěwami. We Slepjanskej wosadźe spěwaja “Kantorki ”, skupina žonow w narodnej drasće, wot 1993 w jutrownej nocy. W cyrkwi w Dešnje w Delnjej Łužicy spěwa wot 2001 na ćichim pjatku tradicionalnje chór “Łužyca ” a wot 2011 spěwaja tež w Janšojcach młode žony w jutrownej nocy. W někotrych wjeskach Kulowskeje wosady spěwaja młode holcy hač do dźensnišeho w póstnym času a ćichi pjatk při křižach a w jutrownej nocy zanjesu jutrowne kěrluše.

Jutrowny woheń

> Braniborska/Sakska

W nocy na jutrońčku wuhladaš we wjace hač 120 wsach Delnjeje Łužicy a na někotrych městnach w srjedźnej Łužicy wo połnocy jutrowne wohenje. Nimo toho wjesni pacholjo w nocy wšelake šibałstwa woraja. W katolskich wosadach zaswěća, na př. při jutrownym wohenju před cyrkwju, jutrownu swěčku.

Jutrowna woda

> Braniborska/Sakska

Wosebita móc přisudźa so čerstwej wodźe w nalěću, jutrownej wodźe,. Holcy a młode žony du jutrowničku do schadźenja słónca mjelčicy k žórłu po čerstwu wodu. Jeli pak přikaz mjelčenja njedodźerža, zhubi woda swoju wosebitu skutkownosć a přeměni so na „plapotacu wodu“. Něhdy su so z wodu wumyli a skót popryskali.

Křižerjo

> Braniborska/Sakska

Křižerske procesiony su najwuznamniši serbski katolski nałožk, kotryž přićahuje kóždolětnje jutrońčku mnohich hosći zbliska a zdaloka. Njeje to jenož tradicija, ale je to jimace zjawne wuznaće wěry. Runjež je to katolski nałožk, so tež ewangelscy mužojo wobdźěleja.
Swjedźensce zdrasćeni mužojo w čornej sukni a w cylindrje na wupyšenych konjach jěchaja. W kóždym z dźewjeć procesionow njesu woni chorhoje, křiž a postawu Zrowastanjeneho w procesionje. Kěrluše spěwajo a so modlo jěchaja křižerjo do susodneje wosady a radostne poselstwo wo zrowastanjenju Jězusa Chrystusa wozjewjeja.
Wotrowscy křižerjo přidatnje rano zahe pola wobjěchaja.
W Delnjej Łužicy so z lěta 1998 w Cerkwicy pola Lubnjowa jutrowne jěchanje wotměwa.

Chodojtypalenje

> Braniborska/Sakska

30. apryla wotměwa so w nimale wšěch našich wjeskach chodojtypalenje. Z wulkim wohenjom symbolisce zymu wućěrja, zo móže nalěćo skónčnje zaćahnyć. Wosebitu tradiciju haja z lěta 1963 w Hodźiju, załoženu wot Němsko-Serbsko ludoweho dźiwadła. Prjedy hač hromadu zapala, přewjedu tam kóždolětnje nowe wumyslene satiriske sudniske jednanje.
Runje tak so na mnohich městnach na tutym dnju meja staja – zwjetša wosrjedź wsy, ale tež na šulskich dworach abo při pěstowarnjach.

Meja

> Braniborska/Sakska

Na předwječoru 1. meje postaji młodźina zwjetša na nawsy dołhi, česany zdónk. Na jeho wjeršku je brěza z pisanymi bantami abo tež serbskej chorhoju, přičinjena. Nimo toho je zdónk z girlandu z jědlowych hałužkow wobwity a pod wjerškom wisa jědlowy wěnc, wupyšeny z bantami (husto w serbskich barbach). W někotrych wjeskach w katolskim regionje měšnik meju požohnuje a přitomni zhromadnje Marijanski kěrluš zaspěwaja. W nocach hač do mejemjetanja młodźina meju wobstražuje, zo njebychu młodostni ze susodnych wjeskow zdónk podrězali.
W Hornjej Łužicy je mejemjetanje zwjetša na jednej njedźeli. Z krótkim programom so mejemjetanje zahaji, k tomu słuša tež reja wokoło meje. Ručež štom padnje, hólcy spěšnje běža, zo bychu wjeršk meje wotłamali. Komuž je so to prěnjotnje poradźiło, je mejski kral a wuzwoli sej z kruha holcow swoju mejsku kralownu. W Delnjej Łužicy steji meja husto hač do 24. junija (swj. Jana), so potom podrěza a přesadźuje.

Bože ćěło

> Sakska

Dźesać dnjow po swjatkach, na Bože ćěło, wotměwaja so štwórtk a tež na slědowacej njedźeli w serbskim katolskim regionje procesiony k wołtarjej pod hołym njebjom. Podłu čary k wołtarjej steja mejki a puć je z čerstwej trawu posypany. Tež cyrkej je z mejkami wupyšena. Na mnohich domach a z cyrkwineje wěže zmawuja chorhoje w barbach Vatikana a/abo serbske chorhoje. Za čas procesiona sćelu mjeńše holcy kwětki, dujerjo přewodźeja wěriwych při spěwanju serbskich kěrlušow. Mnohe holcy noša družču drastu a wjele žonow je w serbskej katolskej swjedźenskej drasće.

Hač do spočatka 1970tych lět nošachu žony nimo toho tak mjenowanu płachćičku. Dźensa tute škrobjene běłe rubiško lědma wuhladaš, tola někotre jednotliwe młódše žony je zaso noša.

Janske jěchanje

> Braniborska

Janske jěchanje je lětni nałožk na dnju abo wokoło swj. Jana (24.06.). Srjedź 19. lětstotka pěstowachu jón we wjacorych wsach Delnjeje Łužicy. Dźensa pěstuja jón jenož hišće w Kózłach, hdźež su za to tradiciske towarstwo załožili. W srjedźišću steji Jan jako maskěrowana postawa. Młodeho muža holcy a młode žony z kostrjancom wupyša, ruce a noze z wijawkami wobwija. Na hłowje nosy jěchar na masku podobnu wosebitu krónu. Hdyž je Jan dospołnje wupyšeny, jěcha z dalšimi hólcami ze wsy na swjedźenišćo. Při tym jich dujerska kapała přewodźa. Před jěcharjemi kroča holcy a młode žony. Wone njesu druhu krónu, kotruž dóstanje Jan wječor při čestnych rejach. Dojěchawši na swjedźenišćo, jěchaja Jan a jeho přewodnicy najprjedy někotre razy před syłu přihladowarjow přez sportnišćo. Poněčim so přewodźerjo wotsaluja. Nětko spytaja přihladowarjo Jana zadźeržeć a jemu kwětki zwottorhać, dokelž pječa zbožo wobradźeja.

Žnjenske nałožki

Ze žnjenskim časom su wšelake tradicionalne jěcharske wubědźowanja zwjazane. Symboliski je tež kokot, kotryž ma wšelaki woznam. Na přikład běše to pomjenowanje za posledni snop, kotryž su žnjency z pisanymi kwětkami a bantami wupyšili. Při tym wołachu něhdy: „dźens jo kokot“. To rěkaše, zo je posledni snop (honač) z pola. Něhdy přityknychu mužam kwěćele z kłóskow. Žony zhotowichu žnjenske wěncy a wulku žnjowu krónu, z čimž wozjewichu knježemu dworej zakónčenje žitnych žnjow. Po tym swjećachu a přewjedźechu wšelake wubědźowanja, při kotrychž bu „stary honač“ symbolisce abo tež reelnje morjeny.

Kokot - Zabiwanje kokota

> Braniborska

Starši žnjenski nałožk je zabiwanje kokota. Něhdy po cyłej Łužicy rozšěrjene, so wone dźensa jenož hišće w mało wsach Delnjeje Łužicy pěstuje. Zabiwanje kokota wotměwa so skerje symbolisce a nic wjace w swojej prěnjotnej formje, při kotrejž honača z cypami zabichu. W Smogorjowje blisko Bórkowow na př. pytaja młodźi mužojo ze zawjazanymaj wočomaj a z cypami w rukomaj za spowalenym horncom, pod kotrymž honač sedźi. Kóždy ma tři pospyty. Štóž hornc jako prěni trjechi, je kral a popadnje sej z młodych žonow, kotrež so w rejwanskej drasće wokoło njeho wjerća, jednu za kralownu. Po tym hólcy honača pušća, znowa popadnu a potom přesadźuja.

Kokot - Łapanje kokota

> Braniborska

Najznaćiše wubědźowanje w žnjenskim času je łapanje kokota. Za to natwarja a wupyša so wosebite wrota. Při prěčnej hrjedźe tutych přiwjazaja mortweho honača. Młodźi mužojo jěchaja jedyn za druhim pod wrotami a spytaja mortwemu honačej hłowu wottorhnyć. Komuž so to poradźi, je prěni kral; pachołaj, kotrajž křidle dosahnjetaj, staj druhi resp. třeći kral. Žnjenscy kralojo dóstanu wulke wěncy z duboweho lisća. Woni wuzwola sej ze zawjazanymaj wočomaj z kruha młodych žonow swoju partnerku a zarejuja z njej čestnu štučku. Žony zwěsćeja ze swojeje srjedźizny při wušiknostnych hrach kaž karowanju ze (mjeztym kumštnej) žabu, karowanju nježenjencow abo při jejkowym běhu žnjensku kralownu. Tež wona dóstanje jako myto wěnc z duboweho lisća. Po wubědźowanju ćahnu w swjedźenskim ćahu na reje do korčmy.

Jěchanje wo kołac

> Braniborska

Jěchanje wo kołac bě něhdy swjatkowny nałožk a tež dźěl kwasnych wobrjadow, při kotrymž wubědźowachu so nježenjeni hosćo jěchajo wo wulki tykanc abo wosušk. Dźensa pěstuja nałožk hišće w Nowej Niwje na sewjernej kromje Błótow jako žnjenski nałožk w awgusće. Swjedźeń zahaji so dopołdnja z kemšemi wjesneje młodźiny. Žony noša kemšacu drastu. Prjedy hač popołdnju napřemo jěchaja a wubědźowanja młodych žonow na wotžnjatym polu přewjedu, prezentuja myta za dobyćerjow: tři wšelako wulke wosuški, kiž su z kwětkami a hromakowym zelom wozdebjene. Młodźi mužojo su w běłych rubjanych cholowach a košlach a jěchaja bjez sedła na konjach napřemo, zo bychu najspěšnišeho jěcharja zwěsćili. Młode žony wubědźuja so při wušiknostnych hrach.

Kolo rajtowanje

> Sakska

W Slepjanskej wosadźe wotmě so jěchanske wubědźowanje wo titul žnjenskeho krala. Nadawk běše, ze žerdźu přez mały wěnc trjechić, kotryž při girlandźe wisaše. Kral smědźeše sej kralownu wuzwolić, chiba ju jemu po holčich wubědźowanjach připokazachu. Podobny nałožk pěstuja dźensa hišće w Brězowce. Tam spytaja jěcharki a jěcharjo hlebiju přez wobłuk z duboweho lisća ćisnyć. Dobyćer dóstanje pokal. Młodźina předstaji kołowu reju, za kotruž so hólcy swjedźensce zdrasća a holcy Slepjansku rejwansku drastu noša.

Kermuša

> Braniborska/Sakska

Na kermuši so kóždolětnje poswjećenje cyrkwje wopomina. Za burstwo běše to w zašłosći najwažniši swjedźeń. Zwjetša tři dny dołho swjećachu. K tomu słušachu dobra jědź, wopyt pola přiwuznych a reje. W ewangelskich kaž tež katolskich wosadach swjeća ju hač do dźensnišeho na njedźelach mjez swj. Bartrołmjom (24.08.) a swj. Katyrnu (25.11.), wopyty pola swójbnych a wulkomyslne pohosćenje tež dźensa k tomu słušeja. We wjacorych wjeskach wabja tež karusele a budki dźěći a dorosćenych na swjedźenišćo we wsy.
W staršej literaturje je hustohdy rěč wo přećiwku mjez chuduškim burskim žiwjenjom wšědny dźeń a rozwólnej, wulkomyslnej a towaršliwej kermušnej swjedźenskej naledźe.

Přaza

> Braniborska/Sakska

Přaza bě najwažniša zhromadnosć we wsy. Hdyž bě dźěło na polach nazymu zdokonjane, zetkachu so po wječorach njewudate holcy, zo bychu trěbne mnóstwo płatna za domjacnosće napřadli. Při dźěle nazwučowachu pod nawodom kantorki spěwy za kwasy abo pohrjeby. Přazna zhromadnosć, ke kotrejž mějachu po zdokonjanym dźěle tež nježenjeni pacholjo přistup, planowaše a wuhotowaše swjedźenje za młodźinu w běhu lěta (zapust, jutrowne spěwanje, meju, kokot) a płaći tuž hač do spočatka 20. lětstotka jako nošerka mnohich serbskich nałožkow. W Slepjanskej wosadźe haja dźensa hišće žony a mužojo rozdźělneje staroby zhromadnosć a serbsku rěč při přazy. W Delnjej Łužicy wěnuja so domizniske towarstwa a Domowinske skupiny z „přazu“ tradicionalnym rjemjeslniskim technikam a regionalnemu spěwnemu herbstwu.

Hodowne nałožki

Spěwanje na swjateho Měrćina

> Sakska

Spěwanje na dnju swj. Měrćina (11.11.) je nałožk w katolskim regionje w Hornjej Łužicy (nimo Radworskeje wosady). W małych skupinach chodźa dźěći dom wot domu. Při durjach zaspěwaja tradicionalne serbske hrónčko a dóstanu jako dźak wšelake chłóšćenki.

Borborka

> Sakska

Nałožk haja dźensa předewšěm w někotrych wsach Kulowskeje wosady na předwječoru dnja swj. Borbory (04.12.). Borborka w běłym njewjesćinskim šaće a z šlewjerjom před mjezwočom wopytuje zhromadnje z dwěmaj ruprechtomaj swójby z dźěćimi. Dźěćom daruje jabłuka, worjechi a słódkosće.

Swjaty Mikławš

> Sakska

Tutón nałožk na dnju swjateho Mikławša (06.12.) je drje znaty po cyłej Němskej. W někotrych wsach Kulowskeje wosady wopytuje swj. Mikławš w drasće biskopa swójby a daruje dźěćom słódkosće. W mnoho kónčinach rjedźa dźěći na předwječoru swoje škórnje. Jako dźak wot swj. Mikławša maja přichodny dźeń potom sad a słódkosće w škórnjach. W Radworskej wosadźe chodźa dźěći na dnju swj. Mikławša dom wot domu a sej spěwajo słódkosće wuproša.

Swjata Marija hospodu pyta

> Sakska

Tutón nałožk w někotrych katolskich wjeskach Hornjeje Łužicy w adwentnym času haja. Wot 15. decembra hač do patoržicy “pućuje” postawa swj. Marije (druhdy tež z postawu swj. Józefa) wot jedneje domjacnosće do druheje. Z tym so bibliska stawizna wo pytanju hospody napodobnja. Přitomni so před postawu hromadnje modla a kěrluše spěwaja. W kóždym domje wostanje postawa jednu nóc, w poslednjej hospodowacej domjacnosći zwostanje postawa hač do adwenta přichodneho lěta.

Bože dźěćetko

> Braniborska/Sakska

Ein bekannter Bescherbrauch in der Schleifer Region ist der Besuch des Bože dźěćetko (dt. Christkind), in der Niederlausitz bekannt als Janšojski bog. Das dźěćetko besucht in der Vorweihnachtszeit mit zwei Begleiterinnen Familien, aber auch Kindergärten, Schulen oder Seniorenheime. Es trägt eine mit Elementen der Brauttracht geschmückte Festtracht, weiße Handschuhe und vor dem Gesicht eine Tüllspitze. In den Händen hält es ein Glöckchen und die mit bunten Schleifen besteckte, Segen spendende Lebensrute. Schweigend streichelt es die Wange der Beschenkten.

Nowolětka

> Braniborska/Sakska

K Nowemu lětu hač k Třom kralam pječechu ludźo wšelake zwěrjeće figury, tak mjenowane nowolětka – wokoło Kulowa „třiróžki“ („třodraki“). Tute změšachu skotej pod picu, zo by strowy wostał. Běše pak to tež tradicionalny dar dźěći swojim kmótřam. Z nałožka, kotryž je so z městnami hač do 1920tych lět zdźeržał, wuwi so nowa tradicija, kotruž předewšěm w šulach a pěstowarnjach haja. Muzej „Stara poprjancarnja“ we Wósporku so tohorunja tutomu nałožkej wěnuje. W zymskim času móžeja wopytowarjo pod wěcywustojnym nawodom tajke pječwa zhotowić.

http://www.dissen-striesow.de/seite/454664/woklapncia-woklapnica.html

Woklabnica

> Braniborska/Sakska

Wokoło Třoch kralow (06.01.) wotměwaja w mnohich wjeskach w Delnjej Łužicy zjawne gmejnske zhromadźizny, na kotrychž minjene lěto wuhódnoća, „wotklepuja“. Po rozprawje wjesneho předstejićerja resp. wjesnjanosty diskutuja zjawnje wo gmejnskich naležnosćach. Nimo toho wšitcy, kiž su w běhu lěta do wsy přićahnyli, přitomnym jedyn palenc wudadźa. W 1950tych lětach wotměwaše so woklapnica jenož hišće w Kuparskim Bórkowach. Wot 1990tych lět je wona w Delnjej Łužicy dale a bóle woblubowana. W Slepjanskej wosadźe přewjeduja woklapnicu na Rownjanskim Njepilic statoku.

Přiwuzne wobsahi

Herbstwo Łužicy