Stawizny župy „Jan Arnošt Smoler“

Stawizny župy „Jan Arnošt Smoler“ Budyšin wotbłyšćuja wuwiće serbskeje zhromadnosće a jeje kulturne wudobyća. Najwažniše mězniki a podawki, kiž postajowachu serbske žiwjenje w regionje:

Třěšny zwjazk Domowina – Zwjazk Łužiskich Serbow z.t., zjednoćena něhdźe 7.500 čłonow, kiž su w pjeć župach kaž tež Domowinskich skupinach a čłonskich towarstwach organizowani.  Naši čłonojo su baza našeho skutkowanja a tworja  žiwu serbsku zhromadnosć.

Župa Budyšin je wusko z mjenom Jan Arnošt Smoler (1816 – 1884) zwjazana. Smoler słuša k wodźacym serbskim wosobinam 19. lětstotka a bě sławny nakładnik, wudawaćel a redaktor. Wukonješe swoje kulturne a publicistiske dźěło hłownje w Budyšinje, a - měješe wulki podźel na skrućenju serbskeje identity.

Tu zhoniće wjace wo Janu Arnošće Smolerju:

Wikipedija

  • Jejkakulenje w Budyšinje, 1900, Serbski kulturny archiw w Serbskim instituće
    Jejkakulenje w Budyšinje, 1900, Serbski kulturny archiw w Serbskim instituće

    Spočatki a załoženje

    13.10.1912: załoženje Domowiny jako třěšny zwjazk serbskich towarstwow
    21.07.1921: załoženje župow, mjez nimi župa „Jan Arnošt Smoler“. W tutym času nastachu mnohe nowe serbske towarstwa.
    1923: załoženje Zjednoćenstwa serbskich tworjacych wuměłcow na iniciatiwu Měrćina Nowaka-Njechorńskeho

    Jejkakulenje w Budyšinje, 1900, Serbski kulturny archiw w Serbskim instituće
  • Zlět Domowiny 1926 w Bukecach | Bukecy, Serbski kulturny archiw při Serbskim instituće
    Zlět Domowiny 1926 w Bukecach | Bukecy, Serbski kulturny archiw při Serbskim instituće

    1920te lěta – čas konsolidacije

    15.06.1926: zjězd Domowiny w Bukecach z 4.000 wobdźělnikami ze 37 serbskich towarstwow
    20.02.1927: hłowna zhromadźizna Domowiny w Njeswačidle; Za předsydu wuzwolichu Jakuba Šewčika z Baćonja.
    27.07.1927: zjězd Domowiny w Radworju z 5.000 wobdźělnikami z 48 towarstwow
    02.07.1928: Domowinski zjězd w Budestecach; prěni raz so baseń „Lubin a Sprjewja“ wot Józefa Nowaka předstaji

     

    Zlět Domowiny 1926 w Bukecach | Bukecy, Serbski kulturny archiw při Serbskim instituće
  • Serbske brigady rumuja walanki za twar Serbskeho domu w Budyšinje | Budyšin w lěće 1953. Foto: Kurt Heine
    Serbske brigady rumuja walanki za twar Serbskeho domu w Budyšinje | Budyšin w lěće 1953. Foto: Kurt Heine

    Čas nacionalsocializma a nowonatwar po 1945

    1933 – 1936: reorganizacije Domowiny, přetworjenje městnych towarstwow do skupin z jednotliwymi čłonami
    18.03.1937: zakaz zarjadowanjow za Domowinu a jeje towarstwa, zakaz wužiwanja serbskeje rěče w zjawnosći
    10.05.1945: nowozałoženje Domowiny po Druhej swětowej wójnje
    25.05.1945: dr. Jan Cyž jako prěni Serb krajny rada wokrjesa Budyšin
    06.01.1946: załoženje Serbskeho wučerskeho wustawa w Radworju 
    23.04.1946: prěnje powójnske zetkanje serbskich studentow w Radworju, wopomnjenske zarjadowanje za serbskeho měšnika Alojsa Andrickeho, kotryž bu 1943 w kaceće Dachau zamordowany
    08.09.1947: załoženja Serbskeje wyšeje šule w Budyšinje (dźensa Serbski gymnazij)

    Serbske brigady rumuja walanki za twar Serbskeho domu w Budyšinje | Budyšin w lěće 1953. Foto: Kurt Heine
  • Wokrjesna delegatna konferenca w Budyšinje | Budyšin 1957, foto: Kurt Hajna
    Wokrjesna delegatna konferenca w Budyšinje | Budyšin 1957, foto: Kurt Hajna

    Kulturny zazběh

    01.06.1950: wotewrjenje prěnjeje serbskeje pěstowarnje „Jan Radyserb-Wjela“ w Budyšinje
    08.– 10.07.1950: Zjězd Serbow w Budyšinje z 150.000 wobdźělnikami – čestny hósć bě prěni prezident NDR Wilhelm Pieck
    awgust 1953: wotewrjenje Serbskeje rěčneje šule w Minakale 
    07.–08.07.1956: 2. zjězd Serbow w Budyšinje a poswjećenje noweho Serbskeho domu při Póstowym naměsće
    september 1956: prěni holanski swjedźeń w Komorowje pola Klukša, přewjedźe so hač do 1990 kóždolětnje w septembru 

     

    Wokrjesna delegatna konferenca w Budyšinje | Budyšin 1957, foto: Kurt Hajna
  • Jewišćowy program 3. festiwala serbskeje kultury 1972 w Budyšínje | Budyšin, Serbski kulturny archiw při Serbskim instituće
    Jewišćowy program 3. festiwala serbskeje kultury 1972 w Budyšínje | Budyšin, Serbski kulturny archiw při Serbskim instituće

    Moderne serbske kulturne žiwjenje

    1991: swjedźenske zarjadowanje składnostnje 70. róčnicy župy w Serbskim muzeju kaž tež Dny serbskeje kultury w Radworju
    1994 a 1997: dalše serbske kulturne dny župy w Radworju a Njeswačidle
    wot 1997: Mjezynarodny folklorny festiwal „Łužica-Łužyca“ wotměwa so prawidłownje w Budyšinje, Chrósćicach a Hochozy.

    Jewišćowy program 3. festiwala serbskeje kultury 1972 w Budyšínje | Budyšin, Serbski kulturny archiw při Serbskim instituće

Nowše wuwića a wopomnjenske zarjadowanja

2012: swjedźenske zarjadowanje k 100-lětnemu jubilejej Domowiny we Wojerecach
2016: wopominanje k 100. posmjertninam Jana Arnošta Smolerja při pomniku w Budyšinje 
wot 2023: organizuje Domowina lětnje nazymske koncerty we Łužicy.
2022: wjacore zarjadowanja w lěće Zejlerja Kocora na česć Handrija Zejlerja (150. posmjertniny) a Korle Awgusta Kocora (200. posmjertne narodniny)
2024: poswjećenje wopomjatneho kamjenja za Jana A. Měrćinka w Hrodźišću – misionara, tołmačerja a wobdźělnika na ekspediciji
2026: 100te posmjertniny Jurja Pilka, 50te posmjertniny Marje Kubašec a 130. posmjertne narodniny Marje Grólmusec

 


Županojo a županki 

Wot swojeho załoženja w lěće 1921 nawjedowachu župu „Jan Arnošt Smoler“ mnoho angažowane wosobiny. Woni serbsku zhromadnosć w ćežkich runej tak kaž we wuspěšnych časach formowachu a k wuwiwanju serbskeje kultury w regionje přinošowachu. 

 

1921 – 1933     Pawoł Krječmar (1898–1979) z Budyšina
1945 – 1949     Korla Wirt (1900–1981) z Cokowa pola Hodźija
1949 – 1951     prof. dr. Pawoł Nowotny (1912–2010) z Budyšina
1951 – 1952     Herman Šudak (1900–1976) z Komorowa pola Rakec 
1952 – 1962     Gusta Haža (1895–1982) z Pomorc
1962 – 1966     Alfred Krupaŕ (1908–1970) z Krakec
1966 – 1974     Bjarnat Zarjeńk (*1913- ...) z Časec
1974 – 1982     Erich Křižan (1931–2000) z Rodec pola Bukec
1982 – 1990     dr. Helmut Faska (1932–2024) z Komorowa pola Rakec
1990 – 1991     Hilža Nukowa (1941–2023) z Budyšina
1991 – 1993     žadyn župan
1993 – 1995     Bjarnat Nowak (1925–2022) z Budyšina
1995 – 1997     dr. Hilža Elina (*1954) z Rachlowa pod Čornobohom
1997 – 2003     Měrćin Škoda (1932–2010) z Hodźija
2003 – 2005     Hilža Nukowa (1941–2023) z Budyšina
2005 – 2007     žadyn župan 
2007 – 2009     Měrćin Škoda (1932–2010) z Hodźija
2009 – 2019     Jana Pětrowa (*1965) z Lemišowa
2019 – 2023     Hilža Mehrowa, Leńka Thomasowa a Jana Pětrowa
wot lěta 2023     Leńka Thomasowa (*1959)