Stawizny župy „Jan Arnošt Smoler“

Stawizny župy „Jan Arnošt Smoler“ Budyšyn wótbłyšćuju wuwiśe serbskeje zgromadnosći a jeje kulturne wudobyśa. How su nejwažnjejše mrocniki a tšojenja, kótarež su póstajali serbske žywjenje w regionje.

Kšywowy zwězk Domowina – Zwězk Łužyskich Serbow z.t., zjadnośijo něźi 7.500 cłonkow, kótarež su w pěśich župach ako teke Domowinskich kupkach a cłonkojskich towaristwach organizěrowane. Wóni twórje bazu našogo statkowanja a pśinosuju k žywej serbskej zgromadnosći.

Župa Budyšyn jo njeźělobnje z mjenim Jan Arnošt Smoler (1816 – 1884) zwězana. Smoler, słuša k wjeducym serbskim wósobinam 19. stolěśa. Wón jo był wuznamny nakładnik, wudawaŕ a redaktor.  Swójo kulturne a publicistiske źěło jo wugbał głownje w Budyšynje, z cymž jo pśinosował rozsudnje ku skšuśenju serbskeje identity.

How zgónijośo wěcej wó Janje Arnošće Smolerje:

Wikipedija

  • Jatšowne kulenje w Budyšynje, 1900, Serbski kulturny archiw w Serbskem instituśe
    Jatšowne kulenje w Budyšynje, 1900, Serbski kulturny archiw w Serbskem instituśe

    Zachopjeńki a załoženje

    13.10.1912: załoženje Domowiny ako kšywowy zwězk serbskich towaristwow
    21.07.1921: załoženje župow, mjazy nimi župa „Jan Arnošt Smoler“. W tom casu jo nastało wjele nowych serbskich towaristwow.
    1923: załoženje Zjednośenstwa serbskich twórjecych wuměłcow na iniciatiwu Měrćina Nowaka-Njechorńskego

    Jatšowne kulenje w Budyšynje, 1900, Serbski kulturny archiw w Serbskem instituśe
  • Zlět Domowiny 1926 w Bukecach | Bukecy, Serbski kulturny archiw pśi Serbskem instituśe
    Zlět Domowiny 1926 w Bukecach | Bukecy, Serbski kulturny archiw pśi Serbskem instituśe

    1920te lěta – cas konsoliděrowanja

    15.06.1926: zjězd Domowiny w Bukecach z 4.000 wobźělnikami ze 37 serbskich towaristwow
    20.02.1927: głowna zgromaźina Domowiny w Njeswačidle; Za pśedsedarja su wuzwólili Jakuba Šewčika z Baćonja.
    27.07.1927: zjězd Domowiny w Radworje z 5.000 wobźělnikami z 48 towaristwow
    02.07.1928: Domowinski zjězd w Budestecach; prědny raz jo se pśedstajiła baseń „Lubin a Sprjewja“ wót Józefa Nowaka

     

    Zlět Domowiny 1926 w Bukecach | Bukecy, Serbski kulturny archiw pśi Serbskem instituśe
  • Serbske brigady rumuju rozpadanki za twaŕ Serbskego domu w Budyšynje | Budyšyn w lěśe 1953. Foto: Kurt Hajna
    Serbske brigady rumuju rozpadanki za twaŕ Serbskego domu w Budyšynje | Budyšyn w lěśe 1953. Foto: Kurt Hajna

    Cas nacionalsocializma a nowonatwaŕ pó 1945

    1933 – 1936: reorganizacija Domowiny, pśetwórjenje městnych towaristwow do kupkow z jadnotliwymi cłonkami
    18.03.1937: zakaz zarědowanjow za Domowinu a jeje towaristwa, zakaz wužywanja serbskeje rěcy w zjawnosći
    10.05.1945: nowozałoženje Domowiny pó Drugej swětowej wójnje
    25.05.1945: dr. Jan Cyž ako prědny Serb krajny raźc wokrejsa Budyšyn
    06.01.1946: załoženje Serbskeje wucabnikojskeje kubłaŕnje w Radworje
    23.04.1946: prědne pówójnske zmakanje serbskich studentow w Radworje, wopomnjeńske zarědowanje za serbskego mjeršnika Alojsa Andrickego, kótaryž bu 1943 w KZśe Dachau zamordowany
    08.09.1947: załoženje Serbskeje wušeje šule w Budyšynje (źinsa Serbski gymnazij)

    Serbske brigady rumuju rozpadanki za twaŕ Serbskego domu w Budyšynje | Budyšyn w lěśe 1953. Foto: Kurt Hajna
  • Wokrejsna delegatna konferenca w Budyšin | Budyšyn 1957, foto: Kurt Hajna
    Wokrejsna delegatna konferenca w Budyšin | Budyšyn 1957, foto: Kurt Hajna

    Kulturny zachopk

    01.06.1950: wótwórjenje prědneje serbskeje źiśownje „Jan Radyserb-Wjela“ w Budyšynje
    08.– 10.07.1950: Zjězd Serbow w Budyšynje z 150.000 wobźělnikami – cesny gósć jo był prědny prezident NDR Wilhelm Pieck
    awgust 1953: wótwórjenje Serbskeje rěcneje šule w Minakale 
    07.–08.07.1956: 2. zjězd Serbow w Budyšynje a póswěśenje nowego Serbskego domu pśi Postowem naměstnje
    september 1956: prědny gólański swěźeń w Komorowje pla Klukša, jo se pśewjadł až do 1990 kužde lěto w septembrje

     

    Wokrejsna delegatna konferenca w Budyšin | Budyšyn 1957, foto: Kurt Hajna
  • Jawišćowy program 3. festiwala serbskeje kultury 1972 w Budyšinje | Budyšyn, Serbski kulturny archiw pśi Serbskem instituśe
    Jawišćowy program 3. festiwala serbskeje kultury 1972 w Budyšinje | Budyšyn, Serbski kulturny archiw pśi Serbskem instituśe

    Moderne serbske kulturne žywjenje

    1991: swěźeńske zarědowanje ku góźbje 70. wróśenicy župy w Serbskem muzeju ako teke Dny serbskeje kultury w Radworje
    1994 a 1997: dalšne serbske kulturne dny župy w Radworje a Njeswačidle
    wót 1997: Mjazynarodny folklorny festiwal „Łužica-Łužyca“ wótměwa se pšawidłownje w Budyšynje, Chrósćicach a Hochozy.

    Jawišćowy program 3. festiwala serbskeje kultury 1972 w Budyšinje | Budyšyn, Serbski kulturny archiw pśi Serbskem instituśe

Nowše wuwiśa a wopomnjeńske zarědowanja

2012: swěźeńske zarědowanje k 100-lětnemu jubilejoju Domowiny we Wórjejcach
2016: wopominanje k 100. pósmjertninam Jana Arnošta Smolera pśi pomniku w Budyšynje 
wót 2023: organizěrujo Domowina lětnje nazymske koncerty we Łužycy.
2022: někotare zarědowanja w lěśe Zejlera a Kocora na cesć Handrija Zejlera (150. pósmjertniny) a Korle Awgusta Kocora (200. pósmjertne narodniny)
2024: póswěśenje wopomnjeńskego kamjenja za Jana A. Měrćinka w Hrodźišću – misionara, dolmetšarja a wobźělnika na ekspediciji
2026: 100tego dnja Jurja Pilka, 50te narodnego dnja Marje Kubašec a 130. narodnego dnja Marje Grólmusec

 


Župany a županki 

Wót załoženja w lěśe 1921 jo wjele angažěrowanych wósobinow nawjedowało župu „Jan Arnošt Smoler“ . Wóni su rozsudnje formowali serbsku zgromadnosć w śěžkich ako teke we wuspěšnych casach a su pśinosowali k dalejwuwiśeju serbskeje kultury w regionje.

 

1921 – 1933     Pawoł Krječmar (1898–1979) z Budyšyna
1945 – 1949     Korla Wirt (1900–1981) z Cokowa pla Hodźija
1949 – 1951     prof. dr. Pawoł Nowotny (1912–2010) z Budyšyna
1951 – 1952     Herman Šudak (1900–1976) z Komorowa pla Rakec 
1952 – 1962     Gusta Haža (1895–1982) z Pomorc
1962 – 1966     Alfred Krupaŕ (1908–1970) z Krakec
1966 – 1974     Bjarnat Zarjeńk (*1913- ...) z Časec
1974 – 1982     Erich Křižan (1931–2000) z Rodec pla Bukec
1982 – 1990     dr. Helmut Faska (1932–2024) z Komorowa pla Rakec
1990 – 1991     Hilža Nukowa (1941–2023) z Budyšyna
1991 – 1993     bźez župana
1993 – 1995     Bjarnat Nowak (1925–2022) z Budyšyna
1995 – 1997     dr. Hilža Elina (*1954) z Rachlowa pód Čornobohom
1997 – 2003     Měrćin Škoda (1932–2010) z Hodźija
2003 – 2005     Hilža Nukowa (1941–2023) z Budyšyna
2005 – 2007     bźez župana
2007 – 2009     Měrćin Škoda (1932–2010) z Hodźija
2009 – 2019     Jana Pětrowa (*1965) z Lemišowa
2019 – 2023     Hilža Mehrowa, Leńka Thomasowa a Jana Pětrowa
wót lěta 2023     Leńka Thomasowa (*1959)