język   Rěč/Sprache/Language
język
Rěč/Sprache
file.title

Słowiańska mniejszość narodowa w Niemczech

Serbołużyczanie i ich organizacje

1. Rys historyczny: Dzieje narodu Serbołużyckiego

Przed ponad 1400 laty plemiona słowiańskie w okresie wędrówki ludów opuściły swoje pierwotne siedziby z północno- wschodniej stroniy Karpat i powędrowały na Zachód. Wśród około 20 plemion słowiańskich znajdowali się Milczanie i Łużyczanie; ci zasiedlili obszar pomiędzy rzeką Soławą na zachodzie a Berlinem na północy. Na południu obszar zasiedlenia sięgał po Rudawy i Góry Izerskie zaś na wschodzie po rzeki Odrę, Bóbr i Kwisę. Pierwsza źródłowa wzmianka o osiadłym na tutejszym terenie związku plemiennym "Surbi", pojawia się u frankońskiego kronikarza Fredegara w r. 631.

Po utracie politycznej niezależności w X wieku n.e. obszar zasiedlenia Serbów Łużyckich stale się kurczł w wyniku tak asymilacji jak i germanizacji a przede wszystkim, na skutek napływu nie słowiańskich ludów. Jedynie potomkom górnołużyckich Milczan i dolnołużyckim Łużyczanom udało się, do naszych czasów, zachować swój język i kulturę. Ich liczba wynosi obecnie około 60 tys. z czego blisko 40 tys. zamieszkuje Górne a 20 tys. Dolne Łużyce. Sami siebie nazywają "Serbami" względnie "Serbołużyczanami". Oprócz miana "Sorben" (pol. Serbowie ) spotyka się jeszcze, w języku niemieckim, starsze pojęcie "Wenden" (pol. Wendowie) w szczególności w rejonie Łużyc Dolnych. Nazwa ta wywodzi się z czasów Cesarstwa Rzymskiego; ówcześni kronikarze wszystkie nieznane im przygraniczne ludy określali mianem "Veneti". Słowo to przeszło następnie do języka niemieckiego w postaci "Wenden/ Winden" (pol. Wendowie) jako ogólne określenie dla Słowian (wszelkich ludów słowiańskich).

Język serbołużycki należy do rodziny językśw słowiańskich i jest spokrewniony w szczególności z językiami polskim, czeskim i słowackim. Dzisiejszy serbołużycki tak górno jak dolnołużycki stanowi sumę wielu dialektów. Najstarszym dokumentem serbołużyckiego piśmiennictwa jest "Burger Eydt Wendisch" Budziszyn, rok 1500; zaś najstarszy odręczny przekład Biblii pochodzi z roku 1548.

Wraz z rozwojem mieszczańskiej społeczności w początkach XIX w. następuje wzrost świadomości narodowej. Powstają liczne stowarzyszenia, które poprzez pielęgnację serbołużyckiego języka i kultury (dalsze informacje na stronie www.serbski-institut.de | www.museum.sorben.com | www.domowina-verlag.de) działają na rzecz wzmacniania poczucia słowiańskiej wspólnoty.

2. Rys polityczny: Powstanie i rozwój Związku Domowiny

Domowina zostaje założona 13 października 1912 r. w Wojerecach (Hoyerswerda) jako naczelna organizacja wszystkich związków i stowarzyszeń serbołużyckich. Za cel stawia sobie reprezentowanie demokratycznych interesów narodowych oraz zachowanie języka i tradycji serbołużyckich.

W latach 1933 -34 przekształca się w Związek Łużyckich Serbów i rozpoczyna przyjmowanie pojedynczych członków. W marcu 1937 roku za sprzeciw wobec zorganizowanej polityce germanizacyjnej, zmierzającej do sprowadzenia Łużyczan do "mówiących po wendyjsku Niemców", władze hitlerowskie zabraniają Domowinie prowadzenie jakiejkolwiek działalności i jednocześnie konfiskują jej majątek.

Domowina wznawia ponownie swoją działalność 10 maja 1945 r.; miejscowe radzieckie władze okupacyjne uznają ją za "politycznego, antyfaszystowskiego i kulturowego reprezentanta całej wspólnoty serbołużyckiej". Rok później udaje jej się zakotwiczyć po raz pierwszy na Łużycach Dolnych. W roku 1949 sejm saksoński (Landtag) nadaje przedstawicielstwu Serbołużyczan status organizacji publiczno- prawnej. Również krajowy rząd Brandenburgii zezwolił na jej działalność, dzięki "Ustawie o zagwarantowaniu praw ludności serbołużyckiej", uchwalonej przez saksoński Landtag w marcu 1948 roku.

Z pomocą instytucjonalnego wsparcia dla rozwoju serbskiego języka i kultury w NRD dochodzi do ponownego ożywienia pracy kulturalnej Domowiny a tym samym do pobudzenia świadomości narodowej u znacznej części serbołużyckiej ludności. Jako uznana masowa organizacja podporządkowała swoję działalność, szczególnie w latach 50 i 60 ", socjalistycznej odbudowie". To z kolei utrudniało skuteczność jej wysiłków na rzecz utrzymania języka i życia kulturalnego oraz akceptację ze strony części ludności serbołużyckiej.

W listopadzie 1989 r. ukonstytuowało sie Serbskie Zgromadzenie Narodowe, które postawiło sobie za cel przeprowadzenie strukturalnej, programowej i personalnej odnowy Związku Domowiny. Na nadzwyczajnym kongresie związkowym 18 marca 1990 roku, został przyjęty nowy statut, w którym Domowina określiła się jako politycznie niezależna i samodzielna organizacja narodowa Serbołużyczan. Rok później, jako stowarzyszenie zarejestrowane ma prawo, oprócz pojedynczych członków, ponownie przyjmować serbołużyckie związki (zrzeszenia) i stowarzyszenia. Tym samym jako prawna kontynuatorka dawnej Domowiny nawiązuje do jej założycielskich struktur z 1912 r. Na II głównym zgromadzeniu 15 czerwca 1991 r. , wraz z uchwaleniem programu i włączeniem sześciu specyficznych sebołużyckicjh stowarzyszeń oraz wyborem honorowego przewodniczęcego, kończy się ostatecznie proces odnowy Związku Domowiny.

W tej chwili Domowina - Związek Serbów Łużyckich (t.z.) ma około 7300 członków, w skład której wchodzi pięć regionalnych i 12 pozadregionalnych aktywnie działających związków. Główne zadanie organizacji to występowanie w obronie politycznych interesów ludności Serbołużyckiej w rządach i parlamentach krajowych i federalnych. Domowina jednocześnie, przyjęła na siebie zwiększoną odpowiedzialność w kwestiach edukacji, kultury i polityki narodowej. Do zadań podstawowych należy rozwój i zachowanie języka, kultury i tradycji serbskiego narodu jak i dążenie do wzajemnego zrozumienia

i tolerancji między narodami serbołużyckim i niemieckim. Następnie, utrzymywanie i rozwijanie przyjacielskich kontaktów z innymi słowiańskimi narodami oraz mniejszościami narodowymi i zrzeszeniami grup narodowych oraz reprezentowanie wspólnych interesów.

3. Struktury: Stowarzyszenia

W dniu 21 lipca 1921 r. utworzono pierwsze trzy regionale związki Domowiny tzw. župy w następujęcych miastach: w Budziszynie (Bautzen), Kamjenc (Kamenz) i Wojerecy (Hoyerswerda) oraz dalsze. Dzisiaj jest ich pięć. Zajmują się koordynacją i wspieraniem przeprowadzenia programowych celów w swoich regionach w stałej współpracy z pozostałymi serbołużyckimi stowarzyszeniami.

 Stowarzyszenia regionalne (okręgowe), po serbołużycku "župy"

  • Regionalny Związek Domowiny Budziszyn im. Jana Arnošta Smolerja z siedzibą w Budziszynie (Bautzen)
  • Regionalny Związek Domowiny im. Michała Hórnika Kamjenc z siedzibą w Chrósćicach (Crostwitz)
  • Regionalny Związek Domowiny Wojerecy im. Handrija Zejlerja z siedzibą w Wojerecach (Hoyerswerda)
  • Regionalny Związek Domowiny Biała Woda/ Niska (Weißwasser/ Niesky) z siedzibą w Slepo (Schleife)
  • Regionalny Związek Domowiny Łużyce Dolne t.z. z siedzibą w Choćebuzu (Cottbus)

Wszystkie związki (župy) regionalne oraz specjalistyczne, prezentują się w internecie na stronach www.domowina.de.

Stowarzyszenia specyficzne:

Poza Łużycami do Związku Domowiny należą - jako członkowie stowarzyszeni - m.in. serbołużyckie towarzystwa w Czeskiej Republice, w Polsce, USA oraz Australii.

Towarzystwa serbołużyckie w Polsce:

  • Towarzystwo Polsko- Serbołużyckie Zarząd Główny w Warszawie, utworzone w 1991 r.
  • Towarzystwo Polsko- Serbołużyckie we Wrocławiu, Oddział Dolnośląski
  • Towarzystwo Polsko- Serbołużyckie w Poznaniu Oddział Poznański utworzony w 1998 r.
  • Stowarzyszenie Polsko- Serbołużyckie "Pro Lusatia" utworzone 22 czerwca 2004 roku w Opolu

4. Perspektywy: Programy i cele

Przyszłość serbołużyckiej ludności nie zależy tylko od jej woli istnienia lecz także - i to w znacznym stopniu - od politycznych, prawnych, socjalnych, i nie mniej, od finansowych uwarunkowań. Na bazie układu o zjednoczeniu Niemiec (Układ o zjednoczeniu Niemiec (Vertrag über die Herstellung der Einheit Deutschlands) z dnia 31 sierpnia 1990 r., notatka z protokołu do artykułu 35.)udało się uregulować zakres kompetencji związku. Natomiast nie udało się wpisać zrównania w prawach mniejszości narodowych (w ramach prawa do zrzeszania się uznanych mniejszości narodowych).

W niemieckich krajach związkowych w Saksonii i Brandeburgii istnieją zapisy ustawowe dotyczące ochrony i popierania Serbołużyczan. Konkretnie postanowienia dotyczące Sebołużyczan zawierają ustanowione, przez krajowy sejm w Brandenburgii "Przepisy o respektowaniu praw Serbołużyczan w Brandenburgii" w roku 1994 i uchwalony przez saksoński parlament "Przepis o prawach Sebołużyczan w Saksonii" w 1999 r.

Domowina angażuje się również w sprawach utrzymania i rozwoju gospodarczego jak i w turystycznej popularyzacji regionu rozciągającego się od Gór Łużyckich poprzez Łużyce Środkowe z ciągiem jezior powstałym na dawnych terenach kopalni odkrywkowych węgla brunatnego aż do Błot na Łużycach Dolnych. Związek zgodnie ze swoim programem chce sią dalej wstawiać za utrzymaniem macierzystych terenów zamieszkałych przez Serołużyczan oraz świadczyć pomoc poszkodowanym przez górnictwo wsiom łużyckim.

Istotnym faktorem tożsamości jest posługiwanie się językiem, górno - lub dolnołużyckim. Dlatego też wszystkie przedwsięwzięcia dotyczęce zachowania i rewitalizacji języka narodowego mają, w działalności Domowiny i jej językowego centrum WITAJ, priorytetowe znaczenie. W związku z tym jest szczególnie położony nacisk na projekt WITAJ, który umożliwia już najmłodszym dzieciom metodą zabawy, uczyć się języka w przedszkolach. Projekt miał swój początek w roku 1998 z liczbą 14 dzieci w przedszkolu w Choćebuz -Zylow (Cottbus-Sielow) a w roku 2004 już ponad 400 chodziło do 6 przedszkoli WITAJ oraz do13 dalszych grup WITAJ w Saksonii i Brandenburgii. W obu krajach związkowych istnieje możliwość kształcenia uczniów w szkołach stopnia podstawowego, średniego oraz gimnazjalnego w systemie dwujęzycznym.

W roku 1991 została założona Fundacja Narodu Serbołużyckiego, która w roku 1998 uzyskała status samodzielnej jednostki prawnej stając się instrumentem w uzyskiwaniu środków do finansowania projektów i instytucji działających na rzecz zachowania, i popieraniu języka, i kultury serbołużyckiej (nauka, sztuka, kultura, wydawnictwa, prasa). Budżet Fundacji pokrywa Rząd Federalny (50 procent), kraje Saksonia (33,3 procent) i Brandenburgia (16,7 procent).

Celem Domowiny jest doprowadzenie do znowelizowania aktualnej umowy finansowej, bazującej na porozumieniu z roku 1998, która zapewniałby systematyczną waloryzację środków finansowych albo uwzględniałaby stopień wzrostu inflacji.

Pomimo ogólnie ciężkiego położenia chodzi o to aby zachować wyjątkowe instytucje, jak na przykład Niemiecko-Serbski Teatr Ludowy i Serbołużycki Zespół Pieśni i Tańca, które zaliczyć można do niezaprzeczalnych osobliwości na terenie Łużyc, i nie tylko. Te profesjonalne instytucje kulturalne stanowią istotny warunek istnienia wysokiej kultury; bez niej zaś, także amatorska twórczość, nie miałaby szans przetrwania.

Przetrwanie serbołużyckich kulturalnych organizacji i instytucji jak również szerokiego wachlarza stowarzyszeń jest ważną przesłanką do utrzymania i zapewnienia rozwoju jedynego w swoim rodzaju kulturalnego regionu Saksonii

i Brandenburgii, który właśnie w procesie europejskiego zbliżenia regionów granicznych Czech i Polski, ukazuje swoje bezsprzeczne znaczenie.

5. Wydawca:

Domowina -Związek Serbów Łużyckich e.V.
Biuro
Postplatz/Pśstowe naměsto 2
02625 Bautzen/ Budišin
Tel. 035 91-55 01 00
Fax: 035 91-424 08
E-mail: domowina-bautzen(at)sorben.com
Internet. www.domowina.de


Facebook Button